Xung Đột giữa Mỹ - Israel và Iran: Việt Nam Chịu Tác Động Ra Sao?

Ngày 28/2/2026, Mỹ và Israel đã phát động chiến dịch Epic Fury (Mỹ) và chiến dịch Roaring Lion (Israel) tấn công Iran, đánh dấu xung đột vũ trang lớn nhất tại Trung Đông kể từ Chiến tranh Vùng Vịnh 1991. Dưới đây là cập nhật các diễn biến quan trọng, phân tích nhanh về kịch bản có thể xảy ra trong thời gian tới, và đánh giá tác động lên kinh tế toàn cầu.

Diễn biến chính xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran

• Từ ngày 28/2/2026, Mỹ và Israel đã tấn công hơn 500 mục tiêu trên khắp Iran bao gồm Tehran, Isfahan, Qom, Tabriz, Shiraz, Bushehr và nhiều địa điểm khác. Mỹ và Israel tuyên bố mục đích của chiến dịch là nhằm phá hủy ngành công nghiệp tên lửa, ngăn chặn vũ khí hạt nhân, và lật đổ chế độ thần quyền Iran.
• Ngày 1/3, truyền thông Iran xác nhận Lãnh tụ tối cao Ali Hosseini Khamenei cùng con gái, con rể, con dâu và cháu đã thiệt mạng. Ali Shamkhani - Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao và là cố vấn hàng đầu của Lãnh tụ Khamenei cũng được báo cáo đã thiệt mạng. Hàng nghìn nhân sự của lực lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo Iran (IRGC), bao gồm một số quan chức cấp cao, bị thương vong khi các căn cứ quân sự bị tấn công. Mohammad Pakpour - Tư lệnh lực lượng IRGC cũng đã thiệt mạng trong cuộc tập kích của Mỹ - Israel Iran đã tuyên bố 40 ngày quốc tang và 7 ngày nghỉ lễ trên toàn quốc.
• Iran đã trả đũa bằng việc phóng tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình nhắm vào Israel và 7 quốc gia Vùng Vịnh có căn cứ quân sự của Mỹ, bao gồm Bahrain, Qatar, Kuwait, UAE, Jordan, Saudi Arabia, và Iraq. IRGC tuyên bố sẽ trả thù bằng "chiến dịch tấn công tàn khốc nhất trong lịch sử Cộng hòa Hồi giáo Iran".

Kịch bản có thể xảy ra trong thời gian tới

• Tổng thống Trump đã tuyên bố công khai mục tiêu là lật đổ chế độ (regime change) và kêu gọi người dân Iran chiếm lấy chính quyền. Điều này đồng nghĩa cánh cửa ngoại giao đã thu hẹp.
• Xung đột đã lan rộng ra khắp khu vực Trung Đông khi Iran tấn công các nước Vùng Vịnh, mặc dù các nước này ko tham gia vào chiến dịch tấn công của Mỹ và Israel. Saudi Arabia thậm chí đã xác nhận từ chối cho Mỹ sử dụng không phận để tấn công Iran. Bahrain gọi đây là "cuộc tấn công phản bội". Điều này dẫn đến khả năng các nước Vùng Vịnh sẽ đáp trả bằng quân sự và làm phức tạp thêm tình hình.
• Cái chết của Khamenei tạo ra khoảng trống quyền lực chưa từng có tại Iran kể từ Cách mạng 1979. Theo Hiến Pháp Iran, Hội đồng Chuyên gia phải chọn Lãnh tụ Tối cao mới nhưng quá trình này mất thời gian và khả năng cao sẽ bị IRGC chi phối mạnh mẽ. Mojtaba Khamenei (con trai Khamenei) hiện là ứng viên sáng giá nhất cho vị trí này do có tính chính danh, nhưng quyền lực thực sự sẽ nằm ở các tướng IRGC, do lực lượng này có quân đội riêng hùng hậu, mạng lưới tình báo rộng khắp, và đang kiểm soát phần lớn hệ thống kinh tế Iran.
• IRGC sẽ tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công mạnh mẽ nhắm vào Israel và các nước Vùng Vịnh với tuyên bố sẽ trả thù bằng "chiến dịch tấn công tàn khốc nhất trong lịch sử Cộng hòa Hồi giáo Iran". Song song đó, Iran sẽ kích hoạt “Trục kháng chiến” với sự tham gia của các lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah ở Lebanon, Houthi ở Yemen, Hamas và Phong trào Thánh chiến Hồi giáo Palestine (PIJ), và các nhóm Hồi Giáo cực đoan dòng Shia ở Iraq và Bahrain.
• Một trong những rủi ro lớn nhất hiện nay là cái chết của Lãnh tụ Khamenei sẽ dẫn đến cuộc tranh giành quyền lực nội bộ khốc liệt. Các nhóm cực đoan trong IRGC có thể thực hiện hành động đơn phương, bao gồm tấn công khủng bố, phá hoại cơ sở hạ tầng năng lượng ở Vùng Vịnh để tạo ưu thế trong cuộc tranh giành quyền lực nội bộ bằng cách chứng minh sự cứng rắn của mình. Việc này sẽ khiến các hành động quân sự của Iran mang tính bộc phát, phân mảnh, và khó dự đoán hơn, từ đó tạo nên sự bất ổn và hỗn loạn kéo dài cho cả khu vực Trung Đông.
• Tuy Lãnh tụ Khamenei đã thiệt mạng, nhưng chế độ thần quyền vẫn nắm quyền kiểm soát Iran. Việc lật đổ chế độ này để thay thế bằng một chế độ mới dân chủ hơn và thân thiện với phương Tây hơn hiện rất khó trong bối cảnh hiện tại, do (1) chế độ thần quyền đang được IRGC bảo vệ (2) những người phản đối chế độ thần quyền tại Iran lại ko nắm nguồn lực về kinh tế và quân sự để có thể đối đầu với IRGC (3) vẫn còn rất nhiều người dân Iran theo tư tưởng bảo thủ và ủng hộ chế độ thần quyền, đặc biệt ở các khu vực nông thôn.
• Mỹ có nguy cơ sa lầy vào cuộc chiến với Iran, khi nhìn vào bài học chiến tranh Iraq năm 2003. Lúc đó, Mỹ chỉ mất vài tuần để lật đổ chính quyền Sadam Hussein, nhưng sau hơn 20 năm, tốn hàng nghìn tỷ USD và hàng nghìn sinh mạng binh lính vẫn không thể thiết lập một chế độ ổn định tại quốc gia này (mãi đến tháng 1/2026, Mỹ mới rút hoàn toàn lực lượng khỏi Iraq). So với Iraq, Iran phức tạp hơn rất nhiều, do có diện tích lớn hơn gấp 4 lần, dân số gấp 2 lần với đa sắc tộc, địa hình đồi núi hiểm trở, và năng lực quân sự vượt trội so với Iraq.

Đánh giá tác động chung lên kinh tế

Tác động lên giá hàng hóa, dịch vụ:

• Giá cả một số loại hàng hóa sẽ tăng mạnh nếu như o biển Hormuz bị phong tỏa: dầu thô, khí đốt, và phân bón là 3 hàng hóa chịu rủi ro cao nhất, do khu vực Trung Đông chiếm tỷ trọng rất lớn trong tổng nguồn cung toàn cầu.

Giá than cũng sẽ tăng vì đây là nguồn năng lượng thay thế trong trường hợp nguồn cung dầu bị gián đoạn; đồng thời, sắt thép, xi măng, nhựa và một số loại hàng hóa thâm dụng năng lượng hoặc sử dụng nguyên liệu hóa dầu cũng chịu áp lực tăng giá do chi phí đầu vào leo thang. Bên cạnh đó, các kim loại quý như vàng, bạc và palladium có xu hướng tăng giá vì được xem là kênh trú ẩn an toàn, trong khi giá cước vận tải biển cũng tăng do chi phí nhiên liệu cao hơn, tuyến vận chuyển phải kéo dài để tránh khu vực xung đột, cũng như phí bảo hiểm gia tăng.

Tác động đối với Việt Nam:

Bất ổn vĩ mô làm gia tăng nhu cầu nắm giữ vàng và ngoại tệ, gây sức ép lên tỷ giá và điều hành chính sách tiền tệ. Áp lực tỷ giá trong ngắn hạn là hiện hữu, song chủ yếu mang tính tâm lý và có thể được kiểm soát. Trong trung - dài hạn, xu hướng phi đô la hóa trên toàn cầu sẽ làm suy yếu vị thế của đồng USD, từ đó giảm bớt tâm lý găm giữ ngoại tệ trong nước. Đồng thời, căng thẳng địa chính trị sẽ càng thúc đẩy xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu, mở ra cơ hội để Việt Nam gia tăng thị phần xuất khẩu và đẩy mạnh thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài. Ngành du lịch quốc tế cũng có nhiều khả năng hưởng lợi nhờ lợi thế điểm đến an toàn và thân thiện của Việt Nam. Với triển vọng nguồn cung ngoại tệ được củng cố từ nhiều trụ cột - xuất khẩu, đầu tư nước ngoài, du lịch và kiều hối - tỷ giá sẽ được hỗ trợ tích cực hơn trong tương lai.

Giá nhiên liệu thế giới tăng làm tăng áp lực lạm phát, trong bối cảnh Việt Nam vẫn phụ thuộc nhập khẩu 30% nhu cầu xăng dầu. Các nhà máy lọc dầu trong nước đáp ứng 70% nhu cầu nhưng phải nhập khẩu 70-80% dầu thô để tinh chế. Năm 2025, Việt Nam chi hơn 23,2 tỷ USD cho nhập khẩu dầu thô, LPG và than. Nhờ chú trọng phát triển năng lượng tái tạo trong những năm gần đây, Việt Nam đã giảm đáng kể sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch trong sản xuất điện. Tính đến cuối năm 2025, năng lượng tái tạo - bao gồm thủy điện, điện gió, điện mặt trời và điện sinh khối - đã chiếm khoảng 56% tổng công suất lắp đặt toàn hệ thống, tạo một lớp đệm đáng kể giúp hạn chế mức độ truyền dẫn từ giá nhiên liệu nhập khẩu vào chi phí sản xuất điện trong nước. Qua đó, áp lực tăng chi phí đầu vào đối với doanh nghiệp sản xuất cũng như chi phí sinh hoạt của hộ gia đình sẽ được kiểm soát ở mức vừa phải, thay vì chịu tác động toàn diện từ biến động giá năng lượng thế giới.

Xung đột kéo dài và gián đoạn chuỗi cung ứng có thể làm ảnh hưởng thương mại toàn cầu và theo đó ảnh hưởng tới xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, tác động có thể được hạn chế do Việt Nam tiếp tục giành thêm được thị phần xuất khẩu do có vị thế tốt hơn về kiểm soát chi phí năng lượng, rủi ro gián đoạn logistics thấp, và cân bằng trong quan hệ địa chính trị.

Phân tích tác động lên thị trường dầu khí

• Khu vực Trung Đông chiếm 34% sản lượng dầu thô toàn cầu. Năm 2024, ước tính sản lượng dầu thô và các sản phẩm tinh chế qua Eo biển Hormuz đạt trung bình 20 triệu thùng/ngày, tương đương 20% tổng tiêu thụ toàn cầu và 25% tổng thương mại đường biển toàn cầu. Nhiều bên ước tính nếu Eo biển Hormuz bị phong tỏa hoàn toàn trong một vài ngày có thể đẩy giá dầu vượt $120/thùng, và nếu phong tỏa kéo dài thì gần như chắc chắn sẽ khiến thế giới rơi vào suy thoái.
• Iran có đủ năng lực phong tỏa Eo biển Hormuz do đã xây dựng chiến lược A2/AD (Anti-Access/Area Denial) trong nhiều thập kỷ, với hệ thống tấn công đa tầng, gồm thủy lôi, tên lửa chống hạm, drone và xuồng tự sát không người lái, tàu ngầm mini, v.v… Ngay cả khi không phong tỏa hoàn toàn về mặt vật lý, Iran chỉ cần tuyên bố đóng cửa + bắn cảnh cáo + thả một số thủy lôi là đủ khiến bảo hiểm hàng hải tăng vọt (war-risk premium) và hầu hết tàu thương mại tự nguyện tránh Eo biển, từ đó gây gián đoạn chuỗi cung ứng nghiêm trọng.
• Tuy vậy, phong tỏa hoàn toàn Eo biển Hormuz trong thời gian dài là kịch bản có xác suất xảy ra thấp, do đây là hành động tự sát kinh tế đối với chính Iran, khi XK dầu là nguồn thu chủ lực của nước này, và phần lớn dầu XK của Iran phải qua Hormuz. Khả năng cao IRGC sẽ sử dụng Hormuz như "vũ khí kinh tế" - họ không cần đánh thắng Hải quân Mỹ, mà chỉ cần tạo đủ gián đoạn lên chuỗi cung ứng, gây thiệt hại kinh tế nặng nề, và từ đó khiến thế giới gây áp lực buộc Mỹ dừng chiến dịch.
• Trong trường hợp Eo biển Hormuz bị phong tỏa, Saudi Arabia có thể sử dụng đường ống Đông – Tây (Abqaiq – Yanbu) để tránh Eo biển Hormuz. Đường ống này có công suất tối đa 5 triệu thùng/ngày, tương đương 90% sản lượng dầu vận chuyển qua Hormuz của Saudi Arabia. Tuy nhiên việc vận chuyển qua đường ống Đông – Tây sẽ đối mặt với các vấn đề sau:
  • Dầu xuất từ Yanbu tuy tránh được Hormuz nhưng phải đi qua Eo biển Bab al-Mandeb, nút thắt cổ chai nối Biển Đỏ với Vịnh Aden và Ấn Độ Dương. Đây là khu vực Houthi (Yemen) đã tấn công dữ dội các tàu hàng muốn đến kênh đào Suez.
  • Dầu XK qua Hormuz chủ yếu cho khách hàng Châu Á. Việc vận chuyển dầu bằng đường ống để xuất từ Yanbu (Biển Đỏ) thay vì Ras Tanura (Vịnh Ba Tư) sẽ có quãng đường vận chuyển xa hơn, từ đó làm tăng chi phí logistics, chưa kể khách hàng còn bị tính thêm phụ phí vận chuyển bằng đường ống.
• UAE cũng có hệ thống đường ống Habshan - Fujairah để tránh Hormuz. Tuy nhiên, công suất đường ống này chỉ có 1.5 triệu thùng/ngày, chỉ đáp ứng 60% tổng sản lượng dầu XK đi qua Hormuz của UAE. Iraq cũng có hệ thống đường ống Kirkuk – Ceyhan nối qua Thổ Nhĩ Kỳ để tránh Hormuz nhưng công suất ko đáng kể (0.4 triệu thùng/ngày so với 3.3 triệu thùng vận chuyển qua Hormuz). Các nước XK dầu thô khác như Kuwait, Qatar ko có hệ thống đường ống vận chuyển dầu.

Trong trường hợp khai thác tối đa công suất đường ống thì cũng chỉ đáp ứng chưa đến 35% tổng lượng dầu vận chuyển qua Eo biển Hormuz. Đồng nghĩa nếu Eo biển Hormuz bị phong tỏa sẽ làm gián đoạn hơn 16% sản lượng vận chuyển dầu qua đường biển toàn cầu, từ đó tác động mạnh đến giá dầu thế giới.

• Châu Á chịu tác động mạnh nhất do phần lớn lượng dầu thô NK của khu vực này đi qua Hormuz

*Giải thích điểm rủi ro: Nhật Bản có điểm rủi ro cao nhất vì kết hợp cả ba yếu tố (1) phụ thuộc lớn vào Hormuz (80%), (2) phụ thuộc nhập khẩu năng lượng cực cao (87%), và (3) tỷ trọng dầu khí trong cơ cấu năng lượng rất lớn. Trung Quốc mặc dù nhập khối lượng lớn nhất (5.4 mb/d) nhưng dầu khí chỉ chiếm ~20% tổng năng lượng (do than chiếm ~55%), nên tác động tổng thể thấp hơn Nhật Bản. Ấn Độ có điểm rủi ro cao do dự trữ chiến lược cực mỏng (9-15 ngày), tuy nhiên nếu tính cả dự trữ của các DN kinh doanh xăng dầu thì tổng dự trữ của Ấn Độ có thể lên 74 ngày tiêu thụ.

• Tác động lên thị trường xuất khẩu LNG trong trường hợp Eo biển Hormuz bị phong tỏa còn lớn hơn rất nhiều. Qatar là nhà xuất khẩu LNG lớn thứ 2 thế giới (chỉ sau Mỹ), chiếm ~20% tổng xuất khẩu LNG toàn cầu năm 2024 (EIA). Toàn bộ LNG XK của Qatar phải qua Eo biển Hormuz, và không có tuyến thay thế.

Phân tích tác động lên thị trường phân bón và hóa chất

• Trung Đông là một trong những khu vực sản xuất và xuất khẩu phân bón lớn nhất thế giới, đặc biệt tập trung vào các loại phân bón gốc nitơ, nhờ nguồn khí đốt tự nhiên dồi dào và giá rẻ làm nguyên liệu chính. Ước tính khu vực Trung Đông chiếm tương ứng 45% và 20% sản lượng urea và ammonia XK toàn cầu. Không chỉ chịu rủi ro gián đoạn nguồn cung, urea và ammonia còn chịu rủi ro tăng giá do giá khí đầu vào tăng.

Saudi Arabia đang trở thành cường quốc sản xuất phosphate toàn cầu. Hiện nay, nước này đang xếp thứ 5-6 về sản lượng XK phân bón gốc phosphate (MAP/DAP) trên thế giới. và đang triển khai tăng mạnh công suất để vươn lên vị trí thứ 3 toàn cầu. Bên cạnh đó, các nước Vùng Vịnh là nhà xuất khẩu sulfur lớn nhất thế giới vì sulfur là sản phẩm phụ của ngành lọc dầu và khí đốt. Sulfur là nguyên liệu thiết yếu để sản xuất acid sulfuric, và acid sulfuric là nguyên liệu quan trọng cho sản xuất phân bón gốc phosphate (DAP/MAP). Do đó, nếu Hormuz bị gián đoạn, nguồn cung sulfur toàn cầu sẽ bị ảnh hưởng, và từ đó tác động lan tỏa sang toàn bộ ngành phosphate.